ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Τα κινήματα για την κατοικία στην Ελλάδα είναι πολύ περιορισμένα, αν συγκριθούν με τα αντίστοιχα σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τους λόγους θα εξετάσουμε στο επόμενο μάθημα.

Αντίθετα, ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, αναπτύσσονται σε όλη τη χώρα κινητοποιήσεις για τη διεκδίκηση του δημόσιου χώρου της πόλης, δηλαδή ανοιχτών ελεύθερων ή πράσινων χώρων και εγκαταστάσεων κοινωνικών υποδομών. Οι δημόσιες κοινωνικές υποδομές δεν αναπτύχθηκαν ποσοτικά και ποιοτικά στη χώρα μας, εξαιτίας της απουσίας ισχυρού κοινωνικού κράτους. Η κατοικία αφέθηκε στην ιδιωτική πρωτοβουλία, μέσω της οποίας στεγάστηκαν, με σχετική επάρκεια, όχι μόνο τα μεσοαστικά αλλά και ευρύτατα λαϊκά στρώματα. Έχουμε υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης – πάνω από 80%. Το οικιστικό περιβάλλον, όμως, εμφανίζει σημαντικές ελλείψεις τόσο από πλευράς  δημόσιων υποδομών (χώροι και μέσα μαζικής μεταφοράς) και ελεύθερων δημόσιων χώρων ( πάρκα, πλατείες, χώροι πεζών, κ.λ.π.) , όσο και από πλευράς κτιρίων και υπηρεσιών στέγασης κοινωνικών αναγκών , οι οποίες καλύπτονται συλλογικά με δημόσια πρωτοβουλία και πόρους (νοσοκομεία, κέντρα υγείας, εκπαιδευτήρια, πολιτιστικά κτίρια κ.λ.π.).

 Η ευρύτερη περιοχή της Αθήνας αναπτύχθηκε μέσω διαρκών επεκτάσεων και εξαπλώθηκε σε όλο το λεκανοπέδιο της Αττικής. Ο χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός, ως εργαλεία ελέγχου της ανάπτυξης και διασφάλισης των δημόσιων χώρων της πόλης, του φυσικού τοπίου, της αγροτικής γης και των δασών, υποκαταστάθηκαν μέχρι τη δεκαετία του 1980 από περιορισμένες , αποσπασματικές ρυθμίσεις.

Το Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας (ΡΣΑ, 1985) και, εν μέρει, τα Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΓΠΣ) και οι Πολεοδομικές Μελέτες Επέκτασης – Αναθεώρησης (ΠΜΕΑ) επιχείρησαν ένα γενικότερο ανασχεδιασμό του αστικού χώρου – μόνο, όμως, για τις νέες επεκτάσεις των σχεδίων πόλεων –  με τη δημιουργία κοινωνικών υποδομών , με τον έλεγχο των χρήσεων γης και την οριοθέτηση της επέκτασης της πόλης στην ύπαιθρο. Αντίθετα, στις ήδη δομημένες περιοχές δεν υπήρξε καμμία πολιτική αναπλάσεων και ο σχετικός νόμος του 1997 δεν εφαρμόστηκε. Τελικά, ο πολεοδομικός σχεδιασμός, όπως εξαγγέλθηκε από τον υπουργό ΠΕΧΩΔΕ Αντώνη Τρίτση στην πρώτη περίοδο διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, με την πίεση της επιστημονικής κυρίως κοινότητας, σύντομα εκφυλίστηκε σε εντάξεις αυθαιρέτων στο σχέδιο πόλεως. Η αποδοχή της εκτός σχεδίου δόμησης και τα τετελεσμένα των καταπατήσεων σε δασικές εκτάσεις μετά την αποψίλωσή τους από πυρκαγιές, η δημιουργία νέων μεγάλων αυτοκινητοδρόμων και η μη οριοθέτηση οικισμών , π.χ. στην Ανατολική Αττική , πολλαπλασίασε τις δομημένες εκτάσεις στο λεκανοπέδιο, οι οποίες δημιουργήθηκαν  χωρίς κοινωνικές υποδομές και διασφάλιση δημόσιας γης και δημόσιων χώρων.  

 Ο διαρκώς εντεινόμενος υπερσυγκεντρωτισμός στο λεκανοπέδιο της Αττικής, που ενισχύθηκε με την ανάληψη των Ολυμπιακών Αγώνων, λειτούργησε και λειτουργεί υπέρ μια διαρκώς επεκτεινόμενης εξωαστικοποίησης και ενίσχυσης της δόμησης στα κενά οικόπεδα των ήδη αναπτυγμένων περιοχών, με αποτέλεσμα από τη μια να συρρικνώνονται οι ελεύθεροι χώροι, το αστικό και περιαστικό πράσινο και να μειώνονται δραματικά τα περιαστικά δάση και, από την άλλη, να εμπορευματοποιούνται και να ιδιωτικοποιούνται δημόσιοι χώροι και δημόσιες λειτουργίες.

Η Ελλάδα στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στον τουρισμό, την οικοδομή , τα μεγάλα έργα και την ναυτιλία – το αγροτικό προϊόν μετέχει στο ΑΕΠ μόνο κατά 2,5% και η μεταποίηση κατά 12,5% – πράγμα που οδηγεί στην οικολογική κατάρρευση του προτύπου ανάπτυξης. Η Αττική συμπυκνώνει πολλά από τα χαρακτηριστικά της  εθνικής οικολογικής κρίσης , τώρα βέβαια , μετά τις τελευταίες πυρκαγιές , έχουν καταρρεύσει οικολογικά  η Πελοπόννησος και η Εύβοια.

Σε όλη την Αττική έχει ξεκινήσει μια αντιοικολογική κατασκευαστική δραστηριότητα του μεγάλου κεφαλαίου το οποίο διεκδικεί όλα τα «φιλέτα» για υπερδόμηση και εμπορευματοποίηση. Περιοχές  φυσικού κάλλους , προστατευόμενες από ευρωπαϊκές συνθήκες, χώροι χαρακτηρισμένοι πράσινοι, ακτές και αποχαρακτηριζόμενες δασώδεις εκτάσεις εκποιούνται  με συνοπτικές διαδικασίες. Το ολυμπιακά έργα , που κατασκευάστηκαν εξ’ ολοκλήρου με δημόσιους πόρους και σε δημόσια γη,  παραχωρούνται σε ιδιώτες μέσω της Ολυμπιακά Ακίνητα ΑΕ, με δικαίωμα περίφραξης δημόσιων εκτάσεων  εκατοντάδων στρεμμάτων και επαύξησης της δόμησης με νέο συντελεστή. Ήδη, η ΕΤΑ ΑΕ εκποιεί περιοχές εξαιρετικού φυσικού κάλλους, ακτές, πλαζ, ξενοδοχεία και άλλες δημόσιες κτήσεις , στις οποίες είχε ελεύθερη πρόσβαση το ευρύ κοινό. Σε κάθε γειτονιά , πολύτιμοι ανοιχτοί χώροι , μεγάλης και μικρής κλίμακας, γίνονται αντικείμενο επενδύσεων κτίζονται και εμπορευματοποιούνται.

Η καταστροφή των δασών , που στην Αττική είναι κυρίως αποτέλεσμα εμπρησμών με στόχο τον αποχαρακτηρισμό και την οικοπεδοποίησή τους, αποτελεί τον ισχυρότερο παράγοντα περιβαλλοντικής επιβάρυνσης της πιο υπερφορτισμένης περιφέρειας της χώρας.

Η Πάρνηθα πρωτίστως, η Πεντέλη και λιγότερο ο Υμηττός, είναι τα φετινά θύματα μια κερδοσκοπικής διαδικασίας, η οποία  εξελίσσεται με γεωμετρική πρόοδο. Τελικός στόχος είναι  ο αποχαρακτηρισμός μεγάλου τμήματος των δασών της Αττικής και η μετατροπή τμημάτων τους , π.χ. του Υμηττού, σε περιαστικά άλση.

Σ’ αυτό το έδαφος αναπτύσσονται τα αστικά κοινωνικά κινήματα  για την υπεράσπιση των δημόσιων χώρων, τα οποία de facto αποκτούν οικολογική διάσταση και συνδέονται ή αποτελούν τμήμα του οικολογικού κινήματος.  

H νεωτερική κοινωνία, λέει ο Melucci, είναι σε θέση ν’ αντιληφθεί τον εαυτό της με όρους καθαρά κοινωνικούς. Η επιβίωση του είδους και του πλανήτη δεν επαφίεται πλέον στους αναπόφευκτους νόμους της φύσης ή στην αναγκαία πορεία της ιστορίας. Δεν υπάρχουν μυθικές ή θεϊκές δυνάμεις, ένα αλλού στο οποίο εκβάλλουμε τις υποθέσεις μας. Αυτή η αμείλικτη προσέγγιση του Melucci μας επιτρέπει να επανατοποθετήσουμε και τη δράση των κοινωνικών κινημάτων σ’ ένα επίπεδο διαπλαστικό της κοινωνικής εξέλιξης.

Ιδιαίτερα τα αστικά κοινωνικά κινήματα, αν και συνήθως έχουν αφετηρία το τοπικό, διαπλέκονται τουλάχιστον με το οικολογικό πρόβλημα και εκτινάσσονται στο ευρύτερο περιβάλλον θεμελιωδών κοινωνικών διακυβευμάτων. Ο κάτοικος παραδείγματος χάριν της συνοικίας μιας χώρας Χ, που εμποδίζει να γίνει ένας αυτοκινητόδρομος, τοποθετείται ταυτοχρόνως απέναντι στο ενεργειακό πρόβλημα, την περιβαλλοντική ρύπανση, τη δημόσια υγεία, τις προϋποθέσεις διανθρώπινης επικοινωνίας και ούτω καθεξής.

Κάθε ένα χωριστά τα κινήματα πολιτών που δημιουργούνται στην Αττική δεν  αποτελεί μια ολοκληρωμένη περίπτωση, που μπορεί να καταταγεί στις ξεχωριστές περιπτώσεις τις οποίες αναφέρει ο Castells στο  Η Πόλη και οι Αποκάτω. Σύμφωνα , όμως, με τα παραδείγματα που επικαλείται στο προγενέστερο έργο του  Κοινωνικοί Αγώνες στην Πόλη και Πολιτική  Εξουσία, επιμέρους παραδείγματα τοπικών κινητοποιήσεων εγγράφονται σε ευρύτερες ενότητες αστικών κοινωνικών κινημάτων , δηλαδή λαϊκών αγώνων που  έχουν ως αντικείμενο το πλαίσιο ζωής, τις μορφές και τους ρυθμούς της καθημερινής ζωής.  Αυτό το πλαίσιο της καθημερινής ζωής των κατοίκων της Αττικής συνδέεται άρρηκτα με το οικολογικό πρόβλημα και την υπεράσπιση του περιβάλλοντος πάνω από τα κέρδη.

Τα  επιμέρους κινήματα πόλης για τους ελεύθερους χώρους συντονίζονται  μεταξύ τους με διάφορους τρόπους. Υπάρχουν μόνιμα σχήματα, όπως το Συντονιστικό των Ελεύθερων Χώρων της Αθήνας και το Παρατηρητήριο των Ελεύθερων Χώρων και πρόσφατα το Παναττικό Δίκτυο Κινημάτων Πόλης και Ενεργών Πολιτών.

Πλην του μόνιμου συντονισμού μέσω δικτύων τα κινήματα συντονίζονται, επίσης, περιστασιακά ανάλογα με το θέμα.

Η υπεράσπιση των άρθρων 24 και 117 του συντάγματος έγινε με την συντονισμένη συνάντηση  πλήθους περιβαλλοντικών φορέων και κινήσεων πολιτών, στους οποίους αθροίστηκαν κοινωνικοί φορείς και σωματεία. Πρόκειται για περίπτωση ad hoc συντονισμού, που όμως επαναενεργοποιείται σε κάθε περίπτωση κινδύνου.

Το εύρος των φορέων που συγκροτούν τα Κοινωνικά Κινήματα Υπεράσπισης και Διεκδίκησης του Δημόσιου Χώρου της Πόλης είναι μεγάλο. Πολλές φορές συναντώνται σε ένα συγκεκριμένο θέμα  κινήσεις και πρωτοβουλίες πολιτών , Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις  (Green Peace, WWF, Εταιρία Προστασίας της Φύσης και της Πολιτιστικής Κληρονομιάς, κ.λ.π.) , ριζοσπαστικά αριστερά και οικολογικά σχήματα που διεκδικούν εκπροσώπηση  στους θεσμούς αλλά ως προέκταση του κινηματικού τους χαρακτήρα, επιστημονικοί φορείς (Αρχιτεκτόνων, Δασολόγων, κ.λ.π.) καθώς και θεσμικές οργανώσεις π.χ. ΔΣΑ, ΤΕΕ ή / και Δήμοι (π.χ. η πρόσφατη κινητοποίηση του δήμου Ελληνικού για ελεύθερες παραλίες).

Επομένως, θα αναζητήσουμε τα ποιοτικά και ποσοτικά χαρακτηριστικά των αστικών κοινωνικών κινημάτων Υπεράσπισης και Διεκδίκησης του Δημόσιου Χώρου της Πόλης, με τη βοήθεια των θέσεων των Castells και Tilly, θεωρώντας ως κίνημα όχι κάθε μια κινητοποίηση χωριστά αλλά  το σύνολο των επιμέρους κινητοποιήσεων στη χρονική διάρκεια περίπου μιας δεκαετίας.

Manuel Castells

Η Εναλλακτική Πόλη

Οι τρεις στόχοι που διερεύνησε ο Castells των αστικών κοινωνικών κινημάτων και είναι οι παρακάτω δείχνουν στην κατεύθυνση της Εναλλακτικής Πόλης. Οι τρεις στόχοι είναι οι ακόλουθοι :

1.  Η εξασφάλιση από τους κατοίκους μιας πόλης που οργανώνεται γύρω από την αξία χρήσης, σε αντίθεση με την αντίληψη της αστικής ζωής και των υπηρεσιών ως εμπορευμάτων, που είναι η λογική της ανταλλακτικής αξίας. Το περιεχόμενο αυτής της αξίας χρήσης άλλαζε σημαντικά από τόπο σε τόπο, από πόλη σε πόλη ή ανάμεσα στις τάξεις σε μια δεδομένη πόλη. Μπορούσε να είναι η αξιοπρεπής κατοικία που παράγεται ως δημόσια υπηρεσία, η διατήρηση ενός ιστορικού κτιρίου ή η απαίτηση για ελεύθερο χώρο. Αλλά όπου και αν συνέβαινε η κινητοποίηση, αφορούσε τη βελτίωση της συλλογικής κατανάλωσης σε αντίθεση με την ιδέα της πόλης για το κέρδος στην οποία ο επιθυμητός χώρος και οι αστικές υπηρεσίες διανέμονται σύμφωνα με τα επίπεδα των εσόδων. Ονομάσαμε αυτόν τον τύπο της κινητοποίησης συνδικαλισμό της συλλογικής κατανάλωσης.

2.  Ο δεύτερος σημαντικός στόχος που συναντήσαμε στα αστικά κινήματα ήταν η αναζήτηση πολιτιστικής ταυτότητας, για να διατηρούνται ή να δημιουργούνται αυτόνομες τοπικές κουλτούρες, σε εθνοτική βάση ή με ιστορική καταγωγή. Μ’ άλλα λόγια, η υπεράσπιση της επικοινωνίας ανάμεσα σε ανθρώπους, το αυτόνομα προσδιορισμένο κοινωνικό νόημα, και η πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπίδραση, ενάντια στο μονοπώλιο των μηνυμάτων από τα media, την πρωτοκαθεδρία μονόδρομων ροών πληροφορίας και την τυποποίηση της κουλτούρας στη βάση των όλο και πιο ετερώνυμων πηγών για τους κατοίκους της γειτονιάς. Ονομάσαμε το κίνημα που προσανατολίζεται σ’ αυτό τον στόχο κοινότητα.

3.  Ο τρίτος στόχος που ανακαλύψαμε ήταν η έρευνα για αυξανόμενη εξουσία για την τοπική κυβέρνηση, την αποκέντρωση της γειτονιάς και την αστική αυτό-διαχείριση σε αντίθεση με το συγκεντρωτικό κράτος και μια υποδεέστερη και αδιαφοροποίητη περιφερειακή διοίκηση. Ονομάζουμε τον αγώνα για μια ελεύθερη πόλη, κίνημα πολιτών

Charles Tilly

Τα κοινωνικά κινήματα, σύμφωνα με τον Tilly συνθέτουν τρία στοιχεία :

  1. Τη διαρκή, οργανωμένη δημόσια προσπάθεια προβολής συλλογικών διεκδικήσεων προς τις αρχές ( καμπάνια )
  2. Την ενεργοποίηση συνδυασμών των παρακάτω  μορφών πολιτικής δράσης : δημιουργία οργανώσεων ειδικού σκοπού και συμμαχιών, δημόσιες συναθροίσεις, επίσημες παρελάσεις, ολονυκτίες, συλλαλητήρια, διαδηλώσεις, εκστρατείες αιτημάτων , παρεμβάσεις στα δημόσια μέσα και έκδοση φυλλαδίων ( ρεπερτόριο κινημάτων ).
  3. Τις συντονισμένες, δημόσιες επιδείξεις αξιοσύνης, ενότητας, μαζικότητας και δέσμευσης, από τους συμμετέχοντες .

     Θα αναφέρω ορισμένα παραδείγματα προς σχολιασμό

  • Παραδείγματα σημειακών ελεύθερων χώρων σε πυκνοδομημένες περιοχές : Πάρκο Λαγουμιτζή στο Νέο Κόσμο, Κορεάτικη Αγορά στην Πειραιώς, Πλατεία Εξαρχείων, Άγιος Αθανάσιος Κυψέλης.
  • Ελεύθεροι  παράκτιοι χώροι , κίνημα για ελεύθερες παραλίες
  • Προαστιακός σιδηρόδρομος
  • Αντιπαγκοσμιοποιητικό Κίνημα και Περιβάλλον : αντιπαράθεση στη σύνοδο των υπουργών Περιβάλλοντος της ΕΕ στο Λαγονήσι.
  • Δημοτική Αγορά της Κυψέλης