Ομιλία της Ε. Πορτάλιου , Κερατέα , 14/1/2010

της Ελένη Πορτάλιου

ΓΕΝΙΚΑ

Το καπιταλιστικό παραγωγικό και καταναλωτικό σύστημα είναι γνωστό ότι προβαίνει σε τεράστια σπατάλη φυσικών και άλλων πόρων, παράγοντας καταστροφικά για τη φύση και τους ανθρώπους απόβλητα. Αυτός ο φαύλος κύκλος παραγωγής και κατανάλωσης – με άνισο τρόπο- προϊόντων, σε μεγάλο βαθμό αποσυνδεδεμένων από τις ανθρώπινες ανάγκες, κυριαρχείται από την επιδίωξη του κέρδους και έχει πάρει παγκόσμιες διαστάσεις.

Η γενίκευσή του στερεί τις φτωχές χώρες από τη δυνατότητα αναπαραγωγής των κοινωνιών τους και τις μετατρέπει σε αποθήκες θανατηφόρων κατάλοιπων της παραγωγής. Αλλά και παντού στις λεγόμενες αναπτυγμένες χώρες, η κερδοσκοπική δράση του κεφαλαίου εναποθέτει στη γη, τα νερά και τον αέρα επικίνδυνα απόβλητα που ρυπαίνουν το περιβάλλον  και υπονομεύουν τη δημόσια υγεία.

Η δράση των κοινωνικών κινημάτων και των ευσυνείδητων επιστημόνων, παγκόσμια και στη χώρα μας, έχει αναδείξει τα παραπάνω προβλήματα ως μείζονα επίδικα για την επιβίωση των ανθρώπων και του πλανήτη.

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΣΤΙΚΩΝ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΩΝ

Θα εστιάσουμε σε ένα επιμέρους πρόβλημα που βρίσκεται αυτό το διάστημα στην ελληνική επικαιρότητα, λόγω και του σχετικού νομοσχεδίου που έχει καταθέσει το ΥΠΕΚΑ προς διαβούλευση και το οποίο αφορά στη διαχείριση των αστικών απορριμμάτων.

Είναι γεγονός ότι στον τομέα αυτό αρκετές ευρωπαϊκές χώρες (όπως Γερμανία, Ολλανδία, Αυστρία, Βέλγιο, Μ. Βρετανία) έχουν επιτύχει τη μείωση των τελικών καταλοίπων μέχρι και στο 10% των παραγόμενων απορριμμάτων, εφαρμόζοντας κυρίως πολιτικές πρόληψης, επαναχρησιμοποίησης, ανακύκλωσης και κομποστοποίησης.

Παρ’ όλ’ αυτά, η αντιμετώπιση του  προβλήματος συνδέεται σήμερα στη χώρα μας με «λύσεις» προσφιλείς σε μεγάλες εταιρίες, όπως είναι η καύση ή η πυρόλυση. Μας λένε, δηλαδή, ότι η τεχνολογία έχει τις λύσεις και, επομένως, μπορούμε να περάσουμε από τους ΧΑΔΑ ( Χώροι Ανεξέλεγκτης Διάθεσης Αποβλήτων) και τους ΧΥΤΑ (Χώροι Υγειονομικής Ταφής Αποβλήτων), που παρήγαγαν τεράστια και ανεξέλεγκτη ρύπανση του εδάφους, στη θερμική επεξεργασία (καύση, πυρόλυση, αεριοποίηση), που, όμως, δημιουργεί νέα περιβαλλοντικά προβλήματα, όπως εκπομπές επικίνδυνων αερίων και παραγωγή τοξικής στάχτης, ενώ διαιωνίζει τη σημερινή ανεξέλεγκτη παραγωγή τεράστιων όγκων απορριμμάτων .

Αντίθετα, για τη δική μας αριστερά, οι λύσεις έχουν κοινωνικό και όχι τεχνοκρατικό πρόσημο. Επιδιώκουμε δημόσιες και αποκεντρωμένες πολιτικές που θα στηρίζονται στην ευαισθητοποίηση, την ενεργοποίηση και τη συνέργια του συνόλου των πολιτών. Η μείωση του παραγόμενου όγκου και της βλαπτικότητας των απορριμμάτων και η επαναχρησιμοποίησή τους  αποτελούν τον πρώτο στόχο.

Η σημερινή κατάσταση στη διαχείριση των αστικών αποβλήτων στη χώρα μας, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΤΕΕ (2007) είναι  η ακόλουθη :

Λειτουργούν 45 ΧΥΤΑ για την εξυπηρέτηση 318 ΟΤΑ σε όλη την Ελλάδα, 3 Εργοστάσια Μηχανικής Ανακύκλωσης και 6 Σταθμοί Μεταφόρτωσης Απορριμμάτων. Υλοποιούνται 56 ΧΥΤΑ και επεκτάσεις, που θα εξυπηρετήσουν 670 ΟΤΑ και 48 Εργοστάσια Μηχανικής Ανακύκλωσης. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς θα πρέπει να έχουν σήμερα τα παραπάνω έργα ολοκληρωθεί. Από τα Αστικά Στερεά Απόβλητα (ΑΣΑ) που παράγονται στην Ελλάδα (οι υπολογισμοί αφορούν το 2007) το 8% ανακυκλώνεται στην πηγή και το 92% διατίθεται χωρίς επεξεργασία σε ΧΥΤΑ ή ΧΑΔΑ. Το 1997 υπήρχαν 6.500 χωματερές, ενώ το 2001 μειώθηκαν σε 2.182. Σύμφωνα με απογραφή του ΥΠΕΧΩΔΕ (2005) υπήρχαν 1.173 ανενεργοί ΧΑΔΑ και 1.453 ενεργοί. Η αποκατάστασή τους απαιτεί 400 εκατομμύρια ευρώ.

Σε σχέση με τη μέση σύσταση των αστικών αποβλήτων στην ΕΕ, στην Ελλάδα παρατηρείται μεγαλύτερη συμμετοχή των οργανικών αποβλήτων (τροφές, φυτικά απόβλητα κ.λπ.) αλλά μικρότερες ποσότητες αποβλήτων συσκευασιών (χαρτί, πλαστικό, γυαλί, μέταλλο). Από το σύνολο των Αστικών Στερεών Αποβλήτων στη χώρα μας ανακυκλώνεται – αξιοποιείται το  8,2 % των βιοαποδομήσιμων, το 24% των μετάλλων, το 33% του γυαλιού, το29,2% του χαρτιού, το 5% των πλαστικών.

Όσον αφορά τις τεχνολογίες διαχείρισης των αστικών απορριμμάτων, το ΤΕΕ εξέτασε τις 4 περιπτώσεις : 1. Αερόβια μηχανική – βιολογική επεξεργασία, 2. Βιολογική ξήρανση, 3. Στοιχειομετρική καύση, 4. Πυρόλυση και κατέληξε στα παρακάτω αποτελέσματα.

1. Αερόβια μηχανική-βιολογική επεξεργασία

Η αερόβια μηχανική-βιολογική επεξεργασία με ανάκτηση κόμποστ, σε συνδυασμό με ενεργειακή αξιοποίηση (ενδεχομένως και με συμβατική καύση) του RDF, που παράγεται, από τα κλάσματα χαρτιού και πλαστικών που δεν ανακυκλώνονται, αποτελεί μια από τις φθηνότερες, διαχειριστικά καταλληλότερες και, περιβαλλοντικά προτιμότερες μεθόδους επεξεργασίας των ΑΣΑ.

Σημειώνεται ότι η αερόβια ΜΒΕ (όπως άλλωστε και η αναερόβια) είναι μια τεχνολογία συμβατή με τους στόχους του Πρωτοκόλλου του Κιότο, ενώ το βιοδιασπάσιμο κλάσμα του RDF θεωρείται βιομάζα και απαλλάσσεται από τους περιορισμούς εκπομπής CO2.

Κόστος : 50 €/τόνο

2. Βιολογική ξήρανση

Η βιολογική ξήρανση, η οποία δοκιμάζεται την περίοδο αυτή σε κλίμακα εφαρμογής σε χώρες της Ευρώπης, απαιτεί υπό τις παρούσες συνθήκες προσοχή στα παρακάτω σημεία:

• Δεν έχει νόημα η εφαρμογή της μεθόδου εάν δεν τεκμηριωθούν προηγουμένως και δεν γίνουν αποδεκτοί οι όροι και προϋποθέσεις διαχείρισης του παραχθησόμενου προϊόντος (τεχνολογικοί, οικονομικοί, περιβαλλοντικοί).

• Από τα διαθέσιμα, ενδεικτικά στοιχεία κόστους της μεθόδου, προκύπτει, ότι αυτό είναι σημαντικό, πολύ υψηλότερο της αερόβιας μηχανικής – βιολογικής επεξεργασίας.

Κόστος : 110 €/τόνο για την απλή επεξεργασία των αστικών στερεών αποβλήτων. Για την περίπτωση πλήρους αξιοποίησης του SRF, είτε σε μονάδες αεριοποίησής, είτε σε μονάδες στοιχειομετρικής καύσης, το κόστος κυμαίνεται από 200 -240 €/τόνο. 

3. Στοιχειομεχρική καύση

• Παραμένει επί δεκαετίες σταθερή στις χώρες της E.E. (των «15») με βάση το ποσοστό των διαχειριζομένων πρωτογενών AΣA (περίπου το 20%).

• Παραμένει, επίσης, μία ιδιαίτερα ακριβή μέθοδος, με παραγωγή σημαντικής ποσότητας ρύπων στους θαλάμους καύσης, οι οποίοι στη συνέχεια πρέπει να κατακρατούνται με εξελιγμένα συστήματα αντιρρυπαντικής προστασίας και να οδηγούνται, σε Χώρο Υγειονομικής Ταφής Επικινδύνων Αποβλήτων (ΧΥΤEA).

•  Αρνητικό για τη χώρα μας στοιχείο είναι ότι η καύση δεν μπορεί να συνδυαστεί με υφιστάμενα δίκτυα τηλεθέρμανσης (συμπαραγωγής) και ότι υπόκειται στην έντονη εποχιακή μεταβολή της σύνθεσης των απορριμμάτων.

•  H καύση των απορριμμάτων με παραγωγή HE αποτελεί ισχυρό αντικίνητρο για την επίτευξη του υψηλού για τη χώρα τεθέντος στόχου της ανακύκλωσης (ανάκτησης υλικών) των αποβλήτων συσκευασίας.

• Πέραν των επικίνδυνων ρύπων που διαφεύγουν στην ατμόσφαιρα, συμβάλλει σημαντικά, λόγω των αυξημένων εκπομπών CO2 ,στο Φαινόμενο του Θερμοκηπίου και υπόκειται στην πρόσθετη δαπάνη για την «αγορά δικαιωμάτων εκπομπής αερίων θερμοκηπίου».

Κόστος : 100€/τόνο

4. Πυρόλυση-Αεριοποίηση

Δεν συνιστούν δόκιμες μεθόδους επεξεργασίας των AΣA, δεδομένου ότι οι υπόψιν τεχνολογίες, παρ’ όλες τις συνεχείς και, πολύχρονες προσπάθειες (η πυρόλυση από τη δεκαετία του 1970), δεν απέδειξαν μέχρι σήμερα τη βιωσιμότητά τους. Για τον λόγο αυτό ουδεμία σχετική εγκατάσταση κλίμακας λειτουργεί στις χώρες της E.E. προκειμένου για την επεξεργασία των ΑΣΑ. Σε αντίθεση με την επεξεργασία των επικίνδυνων και άλλων ειδικών βιομηχανικών αποβλήτων και ιλύων, όπου η πυρόλυση και η αεριοποίηση κατέχουν αξιόλογο μερίδιο

ΠΟΙΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΜΕΙΩΝΕΙ ΔΡΑΣΤΙΚΑ ΤΟΝ ΟΓΚΟ ΤΩΝ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΣΦΑΛΙΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ

Πώς θα παράγουμε πολύ λιγότερα απορρίμματα και θα εξαντλήσουμε κάθε δυνατότητα επαναχρησιμοποίησής τους

Σχετικά με ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης που στηρίζεται στους ΟΤΑ και ενεργοποιεί την κοινωνία των πολιτών η «Πρόταση Στρατηγικού Μοντέλου Διαχείρισης» , που κατέθεσαν το WWF Ελλάς, η Green Peace, το Δίκτυο Μεσόγειος SOS και η Οικολογική Εταιρεία Ανακύκλωσης, συμπυκνώνει και περιγράφει σε 10 προτάσεις μια ορθή σε γενικές γραμμές προσέγγιση του προβλήματος.

Συγκεκριμένα

1.  Πρόληψη  –  Ιδέες για μηδενικά απορρίμματα

Υπάρχει εμπειρία στην εφαρμογή θεσμικών μέτρων και δράσεων για τη δραστική πρόληψη και τη μείωση των παραγόμενων απορριμμάτων, τόσο σε επίπεδο ΟΤΑ όσο και επιχειρήσεων, μεγάλων παραγωγών και νοικοκυριών. Για να επιτύχει ποσοτικά η πρόληψη πρέπει τα δημοτικά τέλη που πληρώνουν οι δημότες να συνδεθούν με την ποσότητα των απορριμμάτων που παράγουν ατομικά και τα τέλη διάθεσης των ΟΤΑ, για τη χρήση των ΧΥΤΑ-ΧΥΤΥ, με τις ποσότητες που μεταφέρει κάθε ΟΤΑ.

Στην μείωση των παραγόμενων απορριμμάτων θα συμβάλει η ανάληψη νομοθετικών πρωτοβουλιών για τη μείωση της αχρείαστης συσκευασίας σε διάφορα καταναλωτικά αγαθά και η διάδοση φιλοπεριβαλλοντικών καταναλωτικών τρόπων συμπεριφοράς και αγορών.

2. Επαναχρησιμοποίηση 

Δεν αφορά μόνο τις συσκευασίες αναψυκτικών και αντίστοιχων προϊόντων αλλά και τη διαχείριση και επαναχρησιμοποίηση ηλεκτρικών συσκευών, παλαιών επίπλων, ρουχισμού και άλλων ειδών.

3. Οικιακή κομποστοποίηση

Τα οικιακά οργανικά απόβλητα αποτελούν το 35%-50% των απορριμμάτων και μπορούν εύκολα και οικονομικά να κομποστοποιηθούν στα σπίτια μας. Χρειάζεται δημόσια παρέμβαση για την τοποθέτηση κάδων οικιακής και δημοτικής κομποστοποίησης και την παραγωγή κομπόστ (λιπάσματος) για το πράσινο στην κατοικία και την πόλη.

4. Διαλογή στην πηγή των απορριμμάτων σε 4 κάδους 

Το χαρτί πηγαίνει κατ’ ευθείαν για ανακύκλωση, τα  μέταλλο – πλαστικό – γυαλί –ξύλο – οδηγούνται για διαλογή στα ειδικά ΚΔΑΥ (Κέντρο Διαλογής Ανακυκλώσιμων Υλικών) και εν συνεχεία για ανακύκλωση, τα οργανικά και βιοαποδομησιμα οικιακά υλικά που δεν κομποστοποιήθηκαν οδηγούνται σε μονάδες κομποστοποίησης , τέλος τα υπολείμματα οδηγούνται σε ΧΥΤΥ.

5. Ελαχιστοποίηση υπολειμμάτων

Εφόσον εφαρμοστεί το μοντέλο των 4 κάδων, η διαλογή των υλικών στα ΚΔΑΥ θα μπορεί να λειτουργεί ικανοποιητικότερα, διότι θα οδηγείται για διαλογή το 20-25% των σημερινών ποσοτήτων. Τα παραγόμενα RDF (καύσιμo από σκουπίδια) και υπολείμματα θα μπορούν να ελαχιστοποιηθούν προς το 1-3% ( σε αντιδιαστολή με το 20-30% των σημερινών υπολειμμάτων που οδηγούνται στα ΚΔΑΥ). Τα ελάχιστα αυτά υπολείμματα θα μπορούν να διατίθενται δεματοποιημένα σε ΧΥΤΗ ή και να χρησιμοποιούνται ως εναλλακτικό καύσιμο σε τσιμεντάδικα ή σε μονάδες παραγωγής ενέργειας, με την απαραίτητη προϋπόθεση ότι δεν δημιουργούνται περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα.

6. Βελτιστοποίηση και επέκταση της  υπάρχουσας εναλλακτικής διαχείρισης 

Αφορά τις συσκευασίες, τις ηλεκτρικές συσκευές, τα ελαστικά, το ρουχισμό, τα υποδήματα, τα  έπιπλα, κ.λπ.

7. Δημιουργία διαδημοτικών Κέντρων Ανακύκλωσης  

Τα Κέντρα Ανακύκλωσης (ΚΑ) αποτελούν ένα χώρο προσωρινής αποθήκευσης και ταξινόμησης όλων των υλικών μέχρι τη μεταφορά τους για τελική διαχείριση ή ανακύκλωση. Κάθε ΚΑ μπορεί να έχει έκταση 1-2 στρ. , να βρίσκεται μέσα ή πολύ κοντά στον αστικό χώρο και να διαθέτει αποθηκευτικούς χώρους( κυρίως κοντέϊνερ) για όλα τα εν δυνάμει διαχωρίσιμα υλικά.  Χωριθετούνται ανά 100.000 κατοίκους και μέχρι 200.000 κατοίκους σε  Αττική και Θεσσαλονίκη.

8. Αποφυγή θερμικής επεξεργασίας

9. Δημιουργία μονάδων κομποστοποίησης

10. Επένδυση στην ευαισθητοποίηση και ενημέρωση

Οι οργανώσεις που υποβάλλουν την παραπάνω πρόταση των 10 σημείων, εκτιμούν ότι σε 10-15 χρόνια μπορεί να οδηγείται σε ΧΥΤΥ μόλις το 10-15% των απορριμμάτων. Επίσης, ότι το μοντέλο αυτό διαχείρισης μπορεί να χρηματοδοτηθεί : α) από τα σημερινά και μελλοντικά εθνικά συστήματα διαχείρισης και από συνεργαζόμενους με αυτά ιδιώτες, β) από τους ίδιους του ΟΤΑ, γ) από την πολιτεία, και δ) από την Ε.Ε. Όσοι ΟΤΑ στην Ελλάδα έχουν υιοθετήσει, έστω και εν μέρει, το παραπάνω μοντέλο (π.χ. ο Δήμος Ελευσίνας τα τελευταία 5 χρόνια), ήδη βλέπουν σημαντική μείωση των απορριμμάτων τους.

Σύμφωνα με μια εκτίμηση κόστους που κάνουν, αναφέρουν ότι με συνολική αξιοποίηση οικονομικών πόρων της τάξης των 275 εκατ. € ετησίως (189 εκατ €/έτος δημόσιοι πόροι και 86 εκατ €/έτος ιδιωτικοί πόροι) μπορούν σε μια 5ετία να δρομολογηθούν ολοκληρωμένες, περιβαλλοντικά και κοινωνικά αποδεκτές λύσεις στη διαχείριση των απορριμμάτων και να δημιουργηθούν ταυτόχρονα περίπου 11.000 νέες θέσεις σταθερής απασχόλησης.

Στις παραπάνω προτάσεις τίθενται ορισμένα σημεία προς συζήτηση. Αν ο διαχωρισμός των απορριμμάτων γίνεται απαρχής σε κάδους των διαφορετικών ειδών, αποφεύγονται σταδιακά τα ΚΔΑΥ και η διαδικασία απλουστεύεται. Αυτό βέβαια απαιτεί  συνεργασία των πολιτών, πράγμα, όμως, που συμβαίνει σε άλλες χώρες. Σχετικά με τα δημοτικά τέλη, η διάκριση πρέπει να γίνει κατά κατηγορίες ( κατοικίες, πολυκαταστήματα, εστιατόρια, κ.λπ.) που συνδέονται με την παραγωγή απορριμμάτων και όχι με μέτρηση του όγκου, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο τουλάχιστον σε πρώτη φάση. Τέλος, η ανακύκλωση πολλών ειδών, όπως έπιπλα, ρουχισμός, υποδήματα κ.λπ. περιλαμβάνει την ανακύκλωση μέσω άμεσης διάθεσης σε ενδιαφερόμενους που τα έχουν ανάγκη. Θα μπορούσε σε κάθε Δήμο και στο Δήμο Αθηναίων σε κάθε διαμέρισμα να δημιουργηθεί μια κοινωνική αγορά (ο Δήμος Αθηναίων διαθέτει μια κεντρικά).