Οι ατομικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα που αποτέλεσαν αντικείμενο των εθνικών κρατών και των εθνικών συνταγμάτων, σύμφωνα με τον συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα στις κυρίαρχες τάξεις και τις λαϊκές δυνάμεις, αμφισβητούνται και διακυβεύονται σήμερα από υπερεθνικές πολιτικές και αδιαφανείς μηχανισμούς αποφάσεων στο πλαίσιο του διεθνοποιημένου, αγοραίου και πολεμικού καπιταλισμού.

Η αντιτρομοκρατική κατ’ όνομα και στην ουσία της τρομοκρατική εκστρατεία των ιμπεριαλιστικών σχηματισμών και των προσδεδεμένων στους διεθνείς πόλους κυριαρχίας χωρών, υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ, επιβάλλει μια πολιτική ασφάλειας, η οποία αμφισβητεί ή και κατεδαφίζει τις ατομικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το εθνικό κράτος δικαίου, απαλλοτριώνοντας άτυπα αρμοδιότητες και ευθύνες του, εκχωρεί ένα μέρος της κυριαρχίας του σε υπερεθνικούς φορείς και οργανισμούς, όχι προς όφελος μιας διεθνούς φιλειρηνικής και δημοκρατικής παγκόσμιας τάξης αλλά με στόχο την καθυπόταξη χωρών, λαών και κινημάτων σ’ όλο τον κόσμο.

Ένα παράδειγμα αποτελεί η Συμφωνία Έκδοσης και Αμοιβαίας Δικαστικής Συνδρομής ανάμεσα στην ΕΕ και τις ΗΠΑ, μια πρωτοφανής απόφαση καταστρατήγησης της εθνικής ανεξαρτησίας, της Ευρωπαϊκής κυριαρχίας και των στοιχειωδών αρχών, κανόνων, και δικαιωμάτων που ορίζονται από το κράτος δικαίου.

Σε κάθε περίπτωση, για οποιοδήποτε πρόσωπο, για οποιαδήποτε πράξη, ανεξαρτήτως δικαστικών πεπραγμένων ή εκκρεμοτήτων, παρά την ισχύουσα στις ΗΠΑ θανατική ποινή και σε αντιπαράθεση με τα συντάγματά τους, οι χώρες της Ε.Ε. θα μπορούν να ικανοποιούν το αίτημα έκδοσης του Γενικού Εισαγγελέα και του Υπουργείου Δικαιοσύνης των ΗΠΑ. Νομικά, σύμφωνα με τις διατάξεις της Συμφωνίας ή παράνομα, όπως συνηθίζει, η κυβέρνηση των ΗΠΑ φιλοδοξεί να γεμίσει το Γκουαντανάμο με όλες τις εθνικότητες.

Στην εισήγησή μου θα σας παρουσιάσω το ζήτημα του φερόμενου ως Ευρωπαϊκού Συντάγματος, ενώ είναι μόνο μια Συνθήκη και τις γενικότερες πολιτικές που εκφράζει σχετικά με τη δημοκρατία, τη λαϊκή κυριαρχία και τα ατομικά και κοινωνικά  δικαιώματα.

Δεν είμαι νομικός, ως πολίτης όμως ανησυχώ και κινητοποιούμαι όπως και οι παριστάμενοι. Οι σκέψεις που ακολουθούν δεν είναι προσωπικές αλλά αποτέλεσμα συλλογικής επεξεργασίας και συζητήσεων στο Ελληνικό Κοινωνικό Φόρουμ με την καθοριστική συμβολή του συνταγματολόγου Αντώνη Μανιτάκη, που μετέχει στην επιτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ για το Ευρωπαϊκό «Σύνταγμα». Σπεύδω να θυμίσω ότι το Ευρωπαϊκό «Σύνταγμα» που είχε παρουσιαστεί στη Σύνοδο Κορυφής της Θεσσαλονίκης, τον Ιούνιο του 2003, δεν εγκρίθηκε στην τελική συνάντηση του περασμένου Δεκεμβρίου. Ευτυχώς ! Παρά το ότι οι λόγοι της μη συμφωνίας βρίσκονται στον αντίποδα των λόγων των Ευρωπαϊκών κινημάτων οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν τα χρονικά περιθώρια γενίκευσης των αντιδράσεων που έχουν ήδη εκδηλωθεί τόσο από συλλογικές κοινωνικές οργανώσεις όσο και από αριστερά κόμματα.

Πριν φτάσω στα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα θα θέσω ένα πολύ γενικότερο ζήτημα, αυτό της παραβίασης της λαϊκής κυριαρχίας όπως τη γνωρίσαμε στα Ευρωπαϊκά Συντάγματα που συμπυκνώνεται και παραπέμπει στο ερώτημα : ποιος κυβερνά την Ευρώπη ;

Το Σύνταγμα προϋποθέτει μια συντακτική εξουσία.  Αν κάνουμε αφαίρεση της συντακτικής εξουσίας τότε κάνουμε αφαίρεση του λαού και της δημοκρατίας. Σύνταγμα χωρίς συντακτική εξουσία είναι δημοκρατία χωρίς δήμο. Θέλουμε ένα σύνταγμα χωρίς δημοκρατία ; Η δυνατότητα αυτοκυβέρνησης αποτυπώνεται στα επαναστατικά συντάγματα. Επί της ουσίας μπορεί να μην κυβερνά ο λαός αλλά, πάντως, κυβερνάται στο όνομά του. Δεν υπάρχει σύνταγμα χωρίς λαό, δημοκρατία χωρίς λαό. Χωρίς αναγωγή στην εθνική και λαϊκή κυριαρχία δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε καμία συζήτηση για τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τα δικαιώματα κ.λ.π.

Η δημοκρατία οικοδομήθηκε στη λαϊκή κυριαρχία. Ταυτόχρονα γεννιέται η ιδιότητα του πολίτη ως κάτι ξεχωριστό από τον ιδιώτη. Πολίτης σημαίνει, κυρίως, ότι όλοι είμαστε ίσοι τυπικά, πολιτικά. Ταυτόχρονα με τον πολίτη γεννιούνται τα δικαιώματα που δεν νοούνται έξω από την αστική κοινωνία (civil society).

Κρατική κυριαρχία, έθνος, λαός, πολίτης, δικαιώματα του ανθρώπου : δεν έχουμε ξεπεράσει αυτό τον ορίζοντα σκέψης και, πάντως, δεν θα τον ξεπεράσουμε αποδεχόμενοι ένα απολυταρχικό καθεστώς στη συγκρότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

 Ποιος κυβερνά σήμερα την Ευρώπη ; Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι συμβουλευτικό όργανο. Η εξουσία βρίσκεται στα χέρια των κρατών. Αποφασίζουν οι κυβερνήσεις και τα Συμβούλια των Υπουργών. Το ανώτατο πολιτικό όργανο είναι το Συμβούλιο των Υπουργών. Οι αποφάσεις τους λαμβάνονται στο όνομα της Ευρώπης και όχι των εθνικών κρατών και ταυτόχρονα δεσμεύουν τα κράτη. Οι αποφάσεις εφαρμόζονται στα κράτη χωρίς να υπόκεινται σε κανένα έλεγχο. Στη δημοκρατία, όμως, κανένας δεν μπορεί να ασκεί εξουσία χωρίς να λογοδοτεί.

Γι’ αυτό λέμε για απολυταρχικό, αντιδημοκρατικό χαρακτήρα του ονομαζόμενου Συντάγματος. Έχουμε ένα ανεξέλεγκτο αυτονομημένο Συμβούλιο Υπουργών που παίρνει αποφάσεις και δεν ελέγχεται από το Ευρωπαϊκό ούτε τα εθνικά κοινοβούλια, δηλαδή δεν λογοδοτεί πουθενά.

Μίλησα στην αρχή για τη συμφωνία Έκδοσης και Αμοιβαίας Δικαστικής Συνδρομής της ΕΕ με τις ΗΠΑ που υπέγραψε το Συμβούλιο Υπουργών ενώ δεν του είχε δοθεί εξουσιοδότηση να υπογράφει συμβάσεις για θέματα ασφάλειας, δικαιοσύνης και αστυνόμευσης. Η κατάπτυστη αυτή συμφωνία πλήττει βασικούς δικαιοπρακτικούς κανόνες. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ρωτήθηκε την τελευταία στιγμή και διαφώνησε. Στο Ευρωπαϊκό «Σύνταγμα» έχει ενσωματωθεί η Χάρτα Δικαιωμάτων, η ΕΕ σέβεται τα συνταγματικά δικαιώματα όλων των κρατών της, πως μπορεί, λοιπόν, το Συμβούλιο Υπουργών να υπογράφει μια διεθνή σύμβαση ενάντια στα δικαιώματα του ανθρώπου ; Σημειωτέον ότι οι ΗΠΑ δεν έχουν υπογράψει καμία συνθήκη που ν’ αφορά τα δικαιώματα. Η συμφωνία αυτή είναι, λοιπόν, άκυρη γιατί δεν έχει κυρωθεί από τα κράτη ούτε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όπως έπρεπε ως διεθνής συμφωνία. Παρ’ όλ’ αυτά την υπέγραψαν και αν το «Σύνταγμά» τους είχε εγκριθεί θα μπορούσαν να ισχυριστούν ότι ισχύει.

 Γι’ αυτό λέμε ότι βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα πολύ επικίνδυνο φαινόμενο απολυταρχισμού. Έχουμε ανεξέλεγκτη πολιτική εξουσία που λειτουργεί αναγκάζοντας τα κράτη να συμμορφωθούν.  Σήμερα φτιάχνουν ένα «Σύνταγμα» εκτός του λαού ο οποίος έχει την αποκλειστική αρμοδιότητα να το θεσπίζει και να το αναθεωρεί μέσα από συντακτικές συνελεύσεις , δημοψηφίσματα κ.λ.π. Πρόκειται για σφετερισμό της λαϊκής εξουσίας. Θέλουν να φτιάχνει και να τροποποιεί το Σύνταγμα η Διακυβερνητική.

Οι λόγοι μετονομασίας της συνθήκης της ΕΕ σε Σύνταγμα είναι προφανείς. Από τη μία λόγοι συμβολισμού : το σύνταγμα με το ιστορικό του φορτίο σημαίνει ελευθερία, δημοκρατία, δικαιώματα, κράτος δικαίου. Από την άλλη θέλουν, επίσης, ο όρος να λειτουργήσει ενσωματικά στην ΕΕ φτιάχνοντας ένα πλάσμα ευρωπαϊκού λαού από τα πάνω.

Ας έρθουμε τώρα στα περιεχόμενα του «Συντάγματος» που συνδέονται με τα κοινωνικά και ατομικά δικαιώματα.

Η πολιτική εξουσία, όπως μας την κληροδότησε ο Διαφωτισμός, νοείται σε αντιδιαστολή με την οικονομία της αγοράς (Μαρξ, Χομπς, Ρουσώ). Η διάκριση πολιτικής – κοινωνίας είναι συντακτικός όρος της νεωτερικότητας και κανένα σύνταγμα δεν κατοχυρώνει την οικονομία της αγοράς, μόνο την ατομική ιδιοκτησία. Το σύνταγμα οργανώνει την πολιτική εξουσία πάνω από την οικονομία.

Το φερόμενο ως Σύνταγμα της ΕΕ κατοχυρώνει τον ελεύθερο ανταγωνισμό, δηλαδή παγιώνει το οικονομικό σύστημα. Επίσης, καθώς το εθνικό κράτος δεν νομιμοποιείται να παρέμβει στην οικονομία και η ΕΕ δεν διαθέτει κράτος ώστε να παρέμβει, η οικονομία λειτουργεί χωρίς κρατική παρέμβαση. Το κοινωνικό κράτος στην Ευρώπη δεν αναφέρεται πουθενά, επομένως η ολοκλήρωση του αστικού  κράτους με το κοινωνικό κράτος δεν ισχύει στην περίπτωση της ΕΕ, αντίθετα αποστερούνται και τα εθνικά κράτη από το κοινωνικό κεκτημένο.

Στη βάση της νεοφιλελεύθερης αυτής φιλοσοφίας το Ευρωπαϊκό «Σύνταγμα» δεν ρυθμίζει τα κοινωνικά δικαιώματα και πρώτ’ απ’ όλα την απασχόληση γιατί δεν εγγυάται το δικαίωμα σε μια θέση εργασίας, μοναδικό μέσο απόκτησης εισοδήματος για όσους δεν είναι ιδιοκτήτες. Δεν προστατεύει επίσης τους εργαζομένους από τις απολύσεις. Η Ευρώπη που προκύπτει είναι αυστηρά νεοφιλελεύθερη : ο κόσμος της εργασίας εξαφανίστηκε ως θεμέλιος λίθος της θεσμικής αρχιτεκτονικής της Ευρώπης, δεν υπάρχει στο «Σύνταγμα» ως συλλογικό υποκείμενο που έχει δικαιώματα.

Όσον αφορά τα ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες, όπως έχει ήδη εξηγηθεί, δεν ισχύει η κατοχύρωσή τους, καθώς έχει αποδομηθεί, μέσω εξαιρέσεων, η προστασία που τυγχάνουν στα εθνικά συντάγματα και καθώς ο τρόπος λειτουργίας της ΕΕ επιτρέπει σε ανεξέλεγκτες εξουσίες διακυβερνητικού χαρακτήρα να χειρίζονται τα ατομικά δικαιώματα κατά το δοκούν.

 Ένα άλλο θέμα που εγείρεται είναι το ποιος έχει την ιδιότητα του πολίτη στην ΕΕ σήμερα, την Ευρωπαϊκή πολιτική ιθαγένεια, την πολιτειότητα, όπως το διατυπώνουν άλλοι. Η απόρροια της Ευρωπαϊκής ιθαγένειας από την εθνική είναι απαράδεκτη. Ζούμε σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία. Η ΕΕ δεν νοείται χωρίς μετανάστες. Η έννοια του Ευρωπαίου πολίτη πρέπει να οριστεί στη βάση όλων όσων ζουν και εργάζονται στην ΕΕ.

Πιστεύω ότι το πρώτο μέλημά μας στην Ελλάδα και τις άλλες χώρες της Ευρώπης  είναι να συνδέσουμε τη συζήτηση για τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα με το Ευρωπαϊκό «Σύνταγμα», το οποίο σημειωτέον αν εγκαθιδρυθεί δεν θα μπορέσει ν’ αλλάξει για πολλά χρόνια. Στο πλαίσιο των εθνικών κρατών είχαμε τις πολιτικές συντεταγμένες ν’ αντιδράσουμε και ν’ αγωνιστούμε για τα δικαιώματα με βάση τον εθνικό συνταγματικό ορίζοντα.

 Σήμερα ο ορίζοντας της εξουσίας γίνεται αόρατος και ανεξέλεγκτος. Πρέπει, λοιπόν, να κατανοήσουμε το πρόβλημα και ν’ αντιδράσουμε στα νέα δεδομένα.

Ελένη Πορτάλιου

Πανεπιστημιακός ΕΜΠ

20 / 1 /2004